Facebook

YT

Twitter

Instagram

Teatr Polski we Wrocławiu, dyrektor Cezary Morawski

Witold Mrozek

Przestać być matką, uciec z ojczyzny

Źródło:
Witold Mrozek - blog festiwalowy
Data publikacji:
2012-03-27

Utwór o Matce i Ojczyźnie Jana Klaty wieńczy rzadkie u tego reżysera połączenie patosu i optymizmu. Szereg kobiet – aktorki i przebrany aktor – z wzniesionymi w tryumfalistycznym geście rękami śpiewa wariację na psalm 137, Nad rzekami Babilonu – powracający w rozmaitych wariantach muzyczny motyw przewodni spektaklu. Pieśń jest pełna mocy. Owszem, patetyczny był też finał Trylogii, gdzie po trzech godzinach slapstickowego niemal humoru reżyser uderzył nagle w rejestry katyńskie i powstańczo-warszawskie – ale wówczas na scenie objawiał się raczej gorzki patos martyrologicznego mitu, kolejnego narodowego samobójstwa, aktu bezsensownego poświęcenia polskich mężczyzn-rycerzy. Kobiecy śpiew na koniec wrocławskiego spektaklu niesie natomiast nadzieję.

A przecież teatr Klaty zawsze wydawał mi się pesymistyczny. Mimo swojego politycznego charakteru, w ostatecznym rozrachunku jego spektakle mówią zazwyczaj o niemożliwości rewolucji, ba – zmiany w ogóle. Klęska Solidarności w H. – szekspirowskim Hamlecie zrealizowanym na terenie Stoczni Gdańskiej, wspólna porażka antagonistów Dantona i Robespierre'a we wrocławskiej Sprawie Dantona... Tekst Bożeny Keff też trudno uznać za szczególnie optymistyczny; Utwór... mówi przecież o dziedziczeniu traumy, o tym, jak urazy wyniesione z historii splatają się z tymi, które swoje źródło mają w toksycznej relacji rodzinnej, w jedno piekło.

Matka to ofiara i potwór. Żydówka – ale też członkini polskiej wspólnoty, w której symboliczne obywatelstwo zdobywa się przez masochistyczne seanse i rytuały, licytacje krzywd i wspomnień. Uniwersalizowanie Utworu... Keff jest czymś ryzykownym – a jednak trudno mi tego nie robić, pisząc o inscenizacji Jana Klaty. Ocalona Meter jest tu w jakimś sensie dziwnie bliska ludziom spod krzyża na Krakowskim Przedmieściu – do których nawiązał Klata w swoim poprzednim spektaklu, zrealizowanym również na deskach Teatru Polskiego – Kazimierzu i Karolinie. Nie znajdując języka do wyartykułowania własnej krzywdy, ucieka w psychozę i agresję – za żadną cenę nie da o sobie ani na chwilę zapomnieć jedynemu widzowi, a zarazem adwersarzowi, jaki jej pozostał – Usi-Korusi-Persefonie, którą więzi w swoich mrocznych kazamatach za podwójną kratą obowiązku pamięci i obowiązku wobec matki. "Teraz, kiedy Hitler, który wymordował mi rodzinę i Stalin, oby go piekło pochłonęło, nie żyją, tylko ty mi zostałaś, moje dziecko" – powraca najsłynniejszy chyba fragment z książki Keff.

I choć mocno wybrzmiewają w spektaklu klątwy rzucane przez tłum – ich cel to "KOR-żydy", "żydokomuna przeklęta" – to trudno nazwać wrocławski Utwór... przedstawieniem o polskim antysemityzmie czy nacjonalizmie, rozumianym jako groźny i "mocny" polityczny projekt. Owszem, w powracającym interludium jedna z aktorek groteskowo wymachuje polską flagą w rytm dziarskiego marsza. Ale to tylko jeszcze jedna nieudana poza, jeszcze jeden żałosny szantaż – jak skierowane wobec Córki razem z nożem "zabij mnie". Klata nigdy nie był przecież reżyserem, który straszyłby biało-czerwoną flagą; swoją Trylogię spointował Katyniem i Powstaniem Warszawskim bez cienia drwiny, a kontrapunktem dla polskiego peryferyjnego kapitalizmu w Weź, przestań! uczynił powracającą niczym refren frazę z warszawskich tabliczek – "Miejsce uświęcone krwią Polaków". Wątki z kończącego poemat Keff epilogu, w którym temat polskiego antysemityzmu jest zdecydowaną dominantą, u Jana Klaty pojawiają się – w okrojonej wersji – w środku przedstawienia, nie staną się puentą.

Tekst Keff wydaje się napisany specjalnie dla Jana Klaty. Nie tylko ze względu na jego muzyczność, ale też choćby wrzucenie do lochu historii, w którym niepodzielnie panuje Meter, ikonicznych postaci popkultury – Ripley z Obcego. Ósmego pasażera Nostromo czy Lary Croft z Tomb Raidera. Postaci te – na przemian z Usią-Korusią-Persefoną, ale i Matką – "przyklejają się" kolejno do obecnych na scenie sześciu kobiet – żadnej z nich reżyser nie wyróżnia, choć jedna jest aktorem-mężczyzną, żadnej nie wiąże na stałe z figurą Matki lub Córki. Właśnie – bardziej "figurą" niż "postacią". I w spektaklu, i w tekście mamy do czynienia nie tyle z wyraziście zarysowanymi postaciami – z przynależną im jednostkową psychologią czy biografią – co dwoma biegunami działających na scenie sił. Na koniec zostajemy nie z twarzami konkretnej Matki – Ocalonej i konkretnej Córki – przedstawicielki "drugiego pokolenia", a z poczuciem, że właśnie ktoś odegrał przed nami funkcjonowanie potężnych mechanizmów, działających wszędzie tam, gdzie o narodzie i wspólnocie myśli się jako o bardzo mocnych wspólnotach, opartych na obowiązku wobec więzi krwi i więzi cierpienia.

Tę sadomasochistyczną wspólnotę zmienić udaje się w finale w równość i siostrzeństwo. Wskazawszy mechanizm, przestać obwiniać jednostki. Zrzucić groteskowe kołtuny, wyjść z blaszanych szaf scenografii. Męskie rewolucje u Klaty zawsze były nieudane, nie wytrzymywały kontaktu z brudem rzeczywistości, Obracały się w resentyment, degenerowały się w błocie partykularnych namiętności i interesików. Sceniczny Utwór o Matce i Ojczyźnie – żydowski i kobiecy – niesie z sobą uniwersalistyczną wiarę w możliwość przekroczenia tego zaklętego kręgu.

PS: O Utworze... pisałem dla "Cwiszn", żydowskiego kwartalnika o literaturze i sztuce. Niech lektura tekstu będzie zachętą do zapoznania się z tym wyjątkowym periodykiem.

Inne media

UTWÓR O MATCE I OJCZYŹNIE
maga [Magda Piekarska] Teatr Polski jedzie do Japonii
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Shizuoce
Wydarzenia
Verena Stoessinger Przegrana z pogodą, wygrana w teatrze
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Bazylei
RecenzjeWydarzenia
Bettina Schulte Tylko ty mi zostałaś, moje dziecko
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Bazylei
RecenzjeWydarzenia
Dominique Spirgi Wieczny lament matki
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Bazylei
RecenzjeWydarzenia
Krzysztof Mieszkowski Trzeba polsko-rosyjskie relacje uwolnić od politycznych i medialnych stereotypów
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Woroneżu
Felietony
Katarzyna Nowaczyk Utwór o matce i... ojcu?
Wydarzenie: Graliśmy dziesięciokrotnie na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych 2012
RecenzjeWydarzenia
[Joanna] Wichowska/[Paweł] Soszyński WST 2012: Proste do bólu (dzień czwarty) - 26 marca
Wydarzenie: Graliśmy dziesięciokrotnie na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych 2012
RecenzjeWydarzenia
Hanna Samson Psychoterapia zbiorowa
Wydarzenie: Graliśmy dziesięciokrotnie na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych 2012
RecenzjeWydarzenia
Katarzyna Peplinska Hity Jana Klaty Recenzje
Jolanta Ciosek Teatr musi rodzić się z pasji
Wydarzenie: Dwa nasze przedstawienia na Boskiej Komedii w Krakowie
RozmowyWydarzenia
Danuta Lubina-Cipińska Z emocjami o Polsce i rodzinie
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie triumfuje w Zabrzu
Wydarzenia
Henryka Wach-Malicka Jan Klata podbił zabrzańską publikę
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie triumfuje w Zabrzu
Wydarzenia
Mirosław Baran Teatr jest gdzie indziej
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Gdańsku
RecenzjeWydarzenia
Łukasz Rudziński Festiwal różnorodności. Podsumowanie festiwalu Wybrzeże Sztuki
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Gdańsku
Wydarzenia
Piotr Wyszomirski Matczyno-ojczyźniany musical rytualny
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Gdańsku
RecenzjeWydarzenia
Helga Hirsch Ofiara ofiary: polska tragedia Eseje
Agata Wlazło W okopach swojskiej niewoli Recenzje
Radi [Radosław Bruch] Kontrapunkt 2011: Dzień piąty
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na szczecińskim Kontrapunkcie
RecenzjeWydarzenia
Monika Macur Czcij matkę swoją
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na festiwalu w Łodzi
RecenzjeWydarzenia
Renata Sas Wojna jak matka
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na festiwalu w Łodzi
RecenzjeWydarzenia
Łukasz Kaczyński Chora i drapieżna jest Matka Pol(s)ka nasza
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na festiwalu w Łodzi
RecenzjeWydarzenia
Malwina Wadas Twórcy o pracy z Klatą
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na festiwalu w Łodzi
Wydarzenia
Malwina Wadas "Utwór o Matce i Ojczyźnie" Klaty na Festiwalu w Łodzi
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na festiwalu w Łodzi
Wydarzenia
Jolanta Kowalska Czarne jest piękne! Recenzje
Joanna Derkaczew Hit Recenzje
Andrzej Horubała Śpiewogra o traumie Recenzje
Marta Bryś Sztuka nie jest od sprawiedliwości Rozmowy
Aneta Kyzioł Córczyzna Recenzje
Jarosław Klebaniuk Dwieście procent teatru Recenzje
Karolina Obszyńska Albo się tu jest, albo się tu... jest Recenzje
Olga Strzyżewska Odbija mi się trupem, czyli Klata w Teatrze Polskim Recenzje
SPECTRIBE UTWÓR O MATCE I OJCZYŹNIE - trailer Wideo
Jacek Wakar Klata jest kobietą Recenzje
Jacek Cieślak Horror polskiej wojny domowej Recenzje
Krzysztof Kucharski Ja ciągle na klęczkach Recenzje
Magda Piekarska Uwięzieni w historii Recenzje
Katarzyna Kamińska Recenzja "Utworu o Matce i Ojczyźnie" w Teatrze Polskim Recenzje
Iga Nyc Konserwatywny lewicowiec
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie - premiera na Scenie na Świebodzkim
Wydarzenia
Grzegorz Chojnowski UTWÓR O MATCE I OJCZYŹNIE (Teatr Polski we Wrocławiu) Recenzje
Joanna Derkaczew Jana Klaty wyzwalanie z polskości Recenzje
Joanna Derkaczew Wyścig ofiar po współczucie według Jana Klaty Zapowiedzi
PAP Wrocław. Klata i Keff na jubileusz Zapowiedzi
Dagmara Chojnacka O Utworze o Matce i Ojczyźnie w Radiu Wrocław AudioRecenzje
Magda Piekarska Wrocław. Klata i Umińska-Keff o matce i ojczyźnie Zapowiedzi
Jacek Cieślak Nasz teatr jest mało oryginalny
Wydarzenie: Graliśmy dziesięciokrotnie na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych 2012
Wydarzenia
Magda Piekarska Boskie nagrody dla Teatru Polskiego
Wydarzenie: Najważniejsze nagrody Boskiej Komedii 2011 dla Teatru Polskiego we Wrocławiu!
Wydarzenia
Małgorzata M. Niemczyńska i Joanna Targoń Boska Trybuna 2011
Wydarzenie: Najważniejsze nagrody Boskiej Komedii 2011 dla Teatru Polskiego we Wrocławiu!
Wydarzenia
Jolanta Ciosek Boscy Strzępka i Klata
Wydarzenie: Najważniejsze nagrody Boskiej Komedii 2011 dla Teatru Polskiego we Wrocławiu!
Wydarzenia
Magda Piekarska Dolny Śląsk rządzi
Wydarzenie: Dwa nasze spektakle nagrodzone w konkursie na inscenizację polskiej sztuki współczesnej 2011
Wydarzenia
Mirosław Baran R@port w Gdyni, a Tęczowa Trybuna w Gdańsku
Wydarzenie: Tęczowa Trybuna 2012 w Gdańsku
Wydarzenia
Mirosław Baran Festiwal R@Port bez Lupy i Klaty
Wydarzenie: Tęczowa Trybuna 2012 w Gdańsku
Wydarzenia
Tomasz Miłkowski Wrocław nadaje ton
Wydarzenie: Teatr Polski doceniony w podsumowaniu sezonu 2010/2011 tygodnika "Przegląd"
Wydarzenia
Krzysztof Kucharski Skończył się sezon triumfalny Wydarzenia
Magda Piekarska X-peryment dla Europy Wydarzenia
maga [Magda Piekarska] Teatr w podróży Wydarzenia