Facebook

YT

Twitter

Instagram

Teatr Polski we Wrocławiu, dyrektor Cezary Morawski

Iga Nyc

Konserwatywny lewicowiec

Wydarzenie:
Utwór o Matce...
Źródło:
Wprost nr 6/10-16.01.
Data publikacji:
2011-01-10

Choć hołduje tradycyjnym katolickim wartościom, związał się z młodą lewicą. Teraz Jan Klata wystawiając "Utwór o Matce i Ojczyźnie" Bożeny Keff, jeszcze bardziej zbliżył się do środowiska - został feministą.

Klatę można lubić lub nie, ale mało kto wywołuje w środowisku teatralnym taki ferment jak on. Do niedawna banita, na którym wieszano psy za szarganie wszelkich świętości, ostatnio został wpuszczony do grona żywych klasyków. Jako buntownika zawłaszczyli go najpierw krytycy rewolucjoniści, a gdy zadeklarował przywiązanie do tradycyjnych wartości, ramiona otworzyli przed nim szeroko konserwatywni obrońcy starego układu. Żadna z grup nie rozumiała, że Klata przekracza ideologiczne schematy i nie chce być środowiskowym pupilkiem. Wsadzany do kolejnych szufladek szybko z nich wyskakiwał. Choć jest religijny i wypominano mu "różaniec w kieszeni" oraz obwoływano wieszczem rewolucji moralnej, jego spektakle bywają antyklerykalne, zinstytucjonalizowana wiara jest w nich krytykowana. Irokeza nie chowa pod moherowym beretem - wojnę na Krakowskim Przedmieściu skomentował w "Kazimierzu i Karolinie", pokazując krzyż wieziony do centrum handlowego przez dziewczyny reklamujące promocje, gdy w tle słychać dudnienie hitu z YouTube "Gdzie jest krzyż?".

Choć teoretycznie reżyserowi bliżej do prawicy, bo jego święta trójca to rodzina-religia-naród, związał się ze środowiskami lewicującymi. Głośno mówi o swoich poglądach politycznych, zdarza mu się manifestować je na scenie. Czy Klata może jeszcze czymś zaskoczyć? Okazuje się, że tak. Przykładny mąż, ojciec trójki dzieci w najnowszym feministycznym spektaklu "Utwór o Matce i Ojczyźnie" podważa status rodziny. Inscenizacją nominowanej do nagrody Nike książki Bożeny Keff w Teatrze Polskim we Wrocławiu zapewne znów wzbudzi skrajne emocje.

Matki patriarchalne

- Tekst Bożeny Keff to najbardziej fascynująca rzecz w języku polskim, którą czytałem w ciągu ostatnich kilku lat. Polska literatura dramatyczna dotychczas starannie pomija kobiety i najwyższy czas przyjrzeć się, jak funkcjonuje ponad połowa naszego społeczeństwa - mówi Klata. "Utwór..." pokazuje wykluczenie w patriarchalnym społeczeństwie kobiet, których wartość jest dostrzegana tylko wtedy, gdy wypełniają stereotypowe role: "będąc Matką/Kobieta nie zgubi się w świecie/I zyska jakąś tożsamość". Co prawda feministyczne akcenty pojawiały się u Klaty już wcześniej, choćby w "Ziemi obiecanej" Reymonta, o której reżyser mówi, że to wręcz seksitowska powieść, oraz w napisanej z kobiecego punktu widzenia "Szajbie", jednak nigdy dotychczas nie były tak wyraźne.

"Utwór..." to też krytyka rodzinnego terroru emocjonalnego. Jak to ma się do Klaty, dobrego męża i troskliwego ojca gromadki córek? - Dla mnie ciekawe było zderzenie z tekstem, który wywraca wszystko na drugą stronę, przetwarza w sposób ironiczny i często niesprawiedliwy. To nie jest teatr ku pokrzepieniu serc - dodaje.

Tekst Bożeny Keff to rzecz o relacjach matki i córki nawiązujący do mitu o Korze i Demeter. Meter to polska Żydówka, ofiara Holocaustu. Jej córka Usia, choć sama wojny nie przeżyła, też jest ofiarą. Ale gorszej, drugiej kategorii: ona jest ofiarą ofiary. Dorosła kobieta jest przez matkę zniewolona jej cierpieniem i zadręczana opowieściami o koszmarze Zagłady. Rodzicielka odmawia córce posiadania własnej tożsamości, mówiąc: "Gdyby twoje życie było równie tragiczne jak moje/Mogłabym czasem z tobą porozmawiać jak z kimś/Kto ma legitymizację istnienia". Według niej Usia nie zasługuje na własne miejsce w historii, a co za tym idzie, jej rola powinna być zredukowana do tego, by słuchać. A córka, choć nienawidzi matki, nie potrafi uwolnić się od uczuciowego szantażu. Dlaczego tak się dzieje? Fragment "Utworu...", zatytułowany "Są to matki patriarchalne", obwinia mężczyzn i patriarchalne społeczeństwo - Meter nie pozwala córce dorosnąć i żyć własnym życiem, bo tylko rola matki uzasadnia społecznie jej istnienie. I tak konserwatywny reżyser dochodzi do wniosku, że nie ma wzorcowego modelu rodziny.

"Utwór..." atakuje nie tylko tradycyjne polskie mity matki i rodziny, ale również mitologię Holocaustu. - Jeśli ktoś żyje w Polsce, to ten problem powinien być dla niego ważny i aktualny, nasze "bloki i kościoły są zbudowane na żydowskich prochach" - mówi reżyser. A tekst Keff to zamach na to, jak dotychczas mówiło się o Holocauście w rodzimej literaturze. Książka wywołuje kontrowersje, bo pokazała, że niewinna ofiara Zagłady też może stać się źródłem przemocy, odmawiając innym człowieczeństwa, tak jak jej kiedyś odmówiono.

W ostatnich latach w polskim teatrze to właśnie Klata przywdział kostium patrioty, który zadaje niewygodne pytania o historię, narodową pamięć i tożsamość. - Mam bardzo mocne poczucie przynależności do zbiorowości, do mojego narodu i mojej polskości. Ta cecha definiuje to, jak myślę o świecie. Nie oznacza to oczywiście, że będę brał z tej polskości tylko to, co dobre. Raczej szukam tekstów, dzięki którym mogę analizować mój problem z nią. Bo jestem skazany na tę polskość, która czasem bardzo mnie boli - deklaruje Klata. - Kiedy rozmawiam z moimi rówieśnikami z Europy Zachodniej, mówią, że my, Polacy, mamy obsesję historii - dodaje.

Reżyser z pewnością taką obsesję ma. To "Transfer!", który podejmował kwestię wysiedlonych po wojnie Polaków i Niemców i miał być odpowiedzią na dyskusję prowadzoną w Niemczech przez Erikę Steinbach, przyniósł mu międzynarodowy rozgłos. Ale problem historii, w mniejszym lub większym stopniu, pojawia się w każdym jego spektaklu. Cztery lata temu reżyser przygotował nawet dla Muzeum Powstania Warszawskiego przedstawienie "Triumf Woli". Odwołał się do niemieckiego filmu propagandowego z 1934 r. nakręconego przez Leni Riefenstahl oraz do biografii generała Reinefartha, który był odpowiedzialny za masakrę 40 tys. mieszkańców warszawskiej Woli.

Chłopak na opak

Klata podoba się w środowisku młodej lewicy budowanym wokół "Krytyki Politycznej". W jakimś stopniu - z wzajemnością. "Utwór..." to zresztą jedna z ulubionych pozycji liderów "Krytyki". - Być może nie zgadzam się z jej założeniami w stu procentach, ale cenię ich powstańczy zapał. Oni mają ideę zmieniania Polski, chcą, aby stała się nowocześniejsza, lepsza. Wcielają to w życie z desperacją i niesamowitą pracowitością. Nie widzę żadnego innego środowiska, które dążyłoby do tego samego - mówi.

Reżyser wykonał skręt w lewo, nie tylko aktywnie uczestnicząc w życiu "Krytyki Politycznej" i dając wyraz swoim społeczno-politycznym przekonaniom w felietonach, ale dokonał tego również na scenie. Być może wybór takiej drogi zdeterminował początek kariery, kiedy artysta wystawiał w robotniczym Wałbrzychu. - Gdy byłem w pierwszej klasie liceum, na początku kapitalizmu, polonistka powiedziała: niedługo będziecie podawali swój adres i będzie wiadomo, ile zarabiacie, czym się interesujecie, jakiej muzyki słuchacie i jakie sporty uprawiacie. Będzie tak jak na Zachodzie - to, w jakiej dzielnicy mieszkacie i jaką szkołę skończycie, przesądzi o waszej przyszłości. Upłynęło raptem kilkanaście lat i z taką sytuacją mamy do czynienia - mówił Jan Klata tygodnikowi "Wprost" po zeszłorocznej premierze "Ziemi obiecanej".

Szczytowym momentem skrętu w lewo była polityczna satyra na rządy PiS "Szewcy u bram" (2007), w której dramat Witkacego reżyser zmiksował z filozofią bożyszcza lewicy Slavoja Żiżka. Pikanterii dodało to, że spektakl został przygotowany ze Sławomirem Sierakowskim, założycielem "Krytyki". Mimo tak wyraźnej deklaracji wiary Jan Klata zapewnia: - Nie jestem lewicowcem ani prawicowcem, ja jestem w poprzek.

Inne media

UTWÓR O MATCE I OJCZYŹNIE
maga [Magda Piekarska] Teatr Polski jedzie do Japonii
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Shizuoce
Wydarzenia
Verena Stoessinger Przegrana z pogodą, wygrana w teatrze
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Bazylei
RecenzjeWydarzenia
Bettina Schulte Tylko ty mi zostałaś, moje dziecko
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Bazylei
RecenzjeWydarzenia
Dominique Spirgi Wieczny lament matki
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Bazylei
RecenzjeWydarzenia
Krzysztof Mieszkowski Trzeba polsko-rosyjskie relacje uwolnić od politycznych i medialnych stereotypów
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Woroneżu
Felietony
Katarzyna Nowaczyk Utwór o matce i... ojcu?
Wydarzenie: Graliśmy dziesięciokrotnie na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych 2012
RecenzjeWydarzenia
[Joanna] Wichowska/[Paweł] Soszyński WST 2012: Proste do bólu (dzień czwarty) - 26 marca
Wydarzenie: Graliśmy dziesięciokrotnie na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych 2012
RecenzjeWydarzenia
Witold Mrozek Przestać być matką, uciec z ojczyzny
Wydarzenie: Graliśmy dziesięciokrotnie na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych 2012
RecenzjeWydarzenia
Hanna Samson Psychoterapia zbiorowa
Wydarzenie: Graliśmy dziesięciokrotnie na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych 2012
RecenzjeWydarzenia
Katarzyna Peplinska Hity Jana Klaty Recenzje
Jolanta Ciosek Teatr musi rodzić się z pasji
Wydarzenie: Dwa nasze przedstawienia na Boskiej Komedii w Krakowie
RozmowyWydarzenia
Danuta Lubina-Cipińska Z emocjami o Polsce i rodzinie
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie triumfuje w Zabrzu
Wydarzenia
Henryka Wach-Malicka Jan Klata podbił zabrzańską publikę
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie triumfuje w Zabrzu
Wydarzenia
Mirosław Baran Teatr jest gdzie indziej
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Gdańsku
RecenzjeWydarzenia
Łukasz Rudziński Festiwal różnorodności. Podsumowanie festiwalu Wybrzeże Sztuki
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Gdańsku
Wydarzenia
Piotr Wyszomirski Matczyno-ojczyźniany musical rytualny
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie w Gdańsku
RecenzjeWydarzenia
Helga Hirsch Ofiara ofiary: polska tragedia Eseje
Agata Wlazło W okopach swojskiej niewoli Recenzje
Radi [Radosław Bruch] Kontrapunkt 2011: Dzień piąty
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na szczecińskim Kontrapunkcie
RecenzjeWydarzenia
Monika Macur Czcij matkę swoją
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na festiwalu w Łodzi
RecenzjeWydarzenia
Renata Sas Wojna jak matka
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na festiwalu w Łodzi
RecenzjeWydarzenia
Łukasz Kaczyński Chora i drapieżna jest Matka Pol(s)ka nasza
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na festiwalu w Łodzi
RecenzjeWydarzenia
Malwina Wadas Twórcy o pracy z Klatą
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na festiwalu w Łodzi
Wydarzenia
Malwina Wadas "Utwór o Matce i Ojczyźnie" Klaty na Festiwalu w Łodzi
Wydarzenie: Utwór o Matce i Ojczyźnie na festiwalu w Łodzi
Wydarzenia
Jolanta Kowalska Czarne jest piękne! Recenzje
Joanna Derkaczew Hit Recenzje
Andrzej Horubała Śpiewogra o traumie Recenzje
Marta Bryś Sztuka nie jest od sprawiedliwości Rozmowy
Aneta Kyzioł Córczyzna Recenzje
Jarosław Klebaniuk Dwieście procent teatru Recenzje
Karolina Obszyńska Albo się tu jest, albo się tu... jest Recenzje
Olga Strzyżewska Odbija mi się trupem, czyli Klata w Teatrze Polskim Recenzje
SPECTRIBE UTWÓR O MATCE I OJCZYŹNIE - trailer Wideo
Jacek Wakar Klata jest kobietą Recenzje
Jacek Cieślak Horror polskiej wojny domowej Recenzje
Krzysztof Kucharski Ja ciągle na klęczkach Recenzje
Magda Piekarska Uwięzieni w historii Recenzje
Katarzyna Kamińska Recenzja "Utworu o Matce i Ojczyźnie" w Teatrze Polskim Recenzje
Grzegorz Chojnowski UTWÓR O MATCE I OJCZYŹNIE (Teatr Polski we Wrocławiu) Recenzje
Joanna Derkaczew Jana Klaty wyzwalanie z polskości Recenzje
Joanna Derkaczew Wyścig ofiar po współczucie według Jana Klaty Zapowiedzi
PAP Wrocław. Klata i Keff na jubileusz Zapowiedzi
Dagmara Chojnacka O Utworze o Matce i Ojczyźnie w Radiu Wrocław AudioRecenzje
Magda Piekarska Wrocław. Klata i Umińska-Keff o matce i ojczyźnie Zapowiedzi
Jacek Cieślak Nasz teatr jest mało oryginalny
Wydarzenie: Graliśmy dziesięciokrotnie na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych 2012
Wydarzenia
Magda Piekarska Boskie nagrody dla Teatru Polskiego
Wydarzenie: Najważniejsze nagrody Boskiej Komedii 2011 dla Teatru Polskiego we Wrocławiu!
Wydarzenia
Małgorzata M. Niemczyńska i Joanna Targoń Boska Trybuna 2011
Wydarzenie: Najważniejsze nagrody Boskiej Komedii 2011 dla Teatru Polskiego we Wrocławiu!
Wydarzenia
Jolanta Ciosek Boscy Strzępka i Klata
Wydarzenie: Najważniejsze nagrody Boskiej Komedii 2011 dla Teatru Polskiego we Wrocławiu!
Wydarzenia
Magda Piekarska Dolny Śląsk rządzi
Wydarzenie: Dwa nasze spektakle nagrodzone w konkursie na inscenizację polskiej sztuki współczesnej 2011
Wydarzenia
Mirosław Baran R@port w Gdyni, a Tęczowa Trybuna w Gdańsku
Wydarzenie: Tęczowa Trybuna 2012 w Gdańsku
Wydarzenia
Mirosław Baran Festiwal R@Port bez Lupy i Klaty
Wydarzenie: Tęczowa Trybuna 2012 w Gdańsku
Wydarzenia
Tomasz Miłkowski Wrocław nadaje ton
Wydarzenie: Teatr Polski doceniony w podsumowaniu sezonu 2010/2011 tygodnika "Przegląd"
Wydarzenia
Krzysztof Kucharski Skończył się sezon triumfalny Wydarzenia
Magda Piekarska X-peryment dla Europy Wydarzenia
maga [Magda Piekarska] Teatr w podróży Wydarzenia