Rudy i Zośka w Teatrze Polskim we Wrocławiu

W poniedziałek 7 października 2013 odbyła się Wszechnica Teatralna pt. Kamienie na szaniec – co to znaczy być patriotą? Na spotkaniu problem podjął dr Paweł Mackiewicz – historyk literatury i adiunkt na Uniwersytecie Wrocławskim.

Wszystkich gimnazjalistów i uczniów szkół ponadgimnazjalnych zaprosiliśmy na Scenę im. Jerzego Grzegorzewskiego o godzinie 9:45.

 

Paweł Mackiewicz

Czym była Wielka Gra?

O Kamieniach na szaniec Aleksandra Kamińskiego 70 lat później

 

W 2013 roku upłynęło 70 lat od pierwszego wydania Kamieni na szaniec Aleksandra Kamińskiego, książki podziwianej przez wielu, zwłaszcza młodych czytelników, zarazem jednak kontrowersyjnej; powieści ukazującej tragiczne losy warszawskiej młodzieży, we wczesnych latach czterdziestych zaangażowanej w działania Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”, biorącej udział w akcjach dywersyjnych Grup Szturmowych Szarych Szeregów, walczącej w strukturach Armii Krajowej.

Czy jest to historia pokolenia? Raczej nie. Po pierwsze dlatego, że – cokolwiek by powiedzieć o etosie szaroszeregowym, o jego atrakcyjności i sile oddziaływania na wyobraźnię młodych ludzi – warszawscy harcerze, w Kamieniach na szaniec często absolwenci jednej, renomowanej szkoły średniej, gimnazjum im. Stefana Batorego (tego samego, które ukończył Krzysztof Kamil Baczyński), nie tworzą jeszcze pokolenia, choć w pewnym sensie są jego reprezentantami. Trzeba jednak pamiętać, że bohaterowie powieści Kamińskiego należą do elity ówczesnej młodzieży warszawskiej, o czym zresztą autor stale przypomina, ukształtowanej w szczególnych, korzystnych okolicznościach (dom, szkoła, organizacja harcerska – zdrowe współzawodnictwo, duch koleżeństwa, ideały społeczne). Po drugie – Kamienie na szaniec budziły i budzą wątpliwości ze względu na propagowany w nich model wychowawczy. Czy ideał Wielkiej Gry (Aleksander Kamiński opisał go już wcześniej w publikacji o takim właśnie tytule, Wielka Gra, wydanej w 1942 roku przez Komendę Główną Szarych Szeregów), swoistego składu zasad Grup Szturmowych, mógł stać się powszechnym wzorcem postępowania dla urodzonych w pierwszej połowie trzeciej dekady?

Ciekawym i wielowymiarowym zagadnieniem jest wiarygodność Kamieni na szaniec jako książki poświęconej życiu walczącej młodzieży i wydarzeniom z czasów okupacji hitlerowskiej (dokładnie z lat 1939–1943). Kamiński, komendant „Wawra”, zwierzchnik Jana Bytnara, Aleksego Dawidowskiego i Tadeusza Zawadzkiego, swoją powieść napisał w oparciu na rękopisie pamiętnika tego ostatniego – tytuł wspomnień, Kamienie przez Boga rzucane na szaniec, zaczerpnął Zawadzki ze znanego wiersza Testament mój Juliusza Słowackiego, poety darzonego przez młodych w okupowanej Warszawie szczególną atencją.

W Uwagach kończących książkę pisarz nazywa ją „dokumentem”, podkreślając tym samym jej wartość (dyscyplinę) faktograficzną. Rzeczywiście, genologicznie Kamienie na szaniec najbliższe są powieści-dokumentowi i, przede wszystkim, powieści reportażowej. Czytelnik nie przeoczy jednak żywiołu gawędy, który dodaje atrakcyjności narracji powieściowej. Wartki nurt opowiadania oraz częste zwroty akcji mogą budzić skojarzenia z gatunkami popularnymi, na przykład z powieścią sensacyjną. Wyeksponowanie przygody i gry jako walorów wojennej egzystencji wzbudziło spory o słuszność ideową Kamieni…, przysporzyło też Kamińskiemu zarzutów o zaniechanie pogłębionej analizy psychologicznej powieściowych postaci.

A jak dziś czyta się Kamienie na szaniec? Jak powieść realistyczną, dokument, książkę przygodową, przyczynek do biografii osób, historii miejsc? Może jeszcze inaczej?

 

Wykład Pawła Mackiewicza (fot. Oliwia Poświat)

Wykład Pawła Mackiewicza (fot. Oliwia Poświat)

Wykład Pawła Mackiewicza (fot. Oliwia Poświat)

Powrót

Najnowsze wpisy

Tagi

Archiwa