A plague o’ both your houses!*


To be, or not to be, Ay there’s the point**


Akademia 1212 Online

Ten tekst przeczytasz w ok. 6,5 minuty.
Materiały dodatkowe odnajdziesz na dole.

Któż na świecie nie zna egipskich piramid? Ze względu na ich olbrzymią rozpoznawalność historycy, by pokazać jak trudna do wyobrażenia dla przeciętnego człowieka jest chronologia i rozumienie przeszłości, używają następującego przykładu: Kleopatra, słynna ostatnia władczyni Egiptu, kochanka Juliusza Cezara, żyła w czasach bliższych pierwszemu lądowaniu człowieka na Księżycu (1909 lat od jej śmierci) niż wybudowaniu piramid w Gizie (ok. 2520 lat od jej narodzin).

Co ten przykład ma wspólnego z Williamem Shakespearem? “Być albo nie być” – ten cytat z Hamleta zna pewnie niewiele mniej osób niż egipskie piramidy, i kojarzy go z osobą Shakespeare’a. Bohater tytułowy stworzony został w oparciu o Amletha, skandynawską postać legendarną, zapisaną ok. roku 1200 w kronikach Gesta Danorum (olbrzymim dziele historyczno-literackie, spisanym w języku łacińskim w Danii). Sam Amleth zaś miałby żyć, co najmniej, kilkaset lat przed spisaniem kronik.

Parafrazując przykład z piramidami i Kleopatrą, Williama Shakespeara dzieli dokładnie taki sam czas od Gesta Danorum, co od filmowej komedii kostiumowej Zakochany Szekspir** z 1998 r. Innymi słowy, to nie postać Hamleta była ważna dla autora jak i widowni teatralnej, dla której tworzył. Ważny był ówczesny kontekst, bez którego my, ludzie żyjący w pierwszej połowie XXI wieku, nie jesteśmy w stanie prawidłowo jego twórczości zrozumieć. A tym samym nie jesteśmy w stanie w pełni zrozumieć ówczesnych spektakli. Niestety smutna prawda jest taka, że dla współczesnego odbiorcy, wszystkie “klasyki” – Makbet, Hamlet, Król Lear, Romeo i Julia, Sen nocy letniej czy Burza – są bardzo trudne w odbiorze bez znajomości kodu kulturowego Anglii z przełomu wieków XVI i XVII. Publiczność teatralna Londynu łaknęła wtedy sztuk, przede wszystkim, z ciekawości i dla rozrywki. Oglądając spektakle oparte o prawdziwych bohaterów historycznych (najczęściej angielskich królów) była średnio zainteresowana zgodnością faktograficzną. Szekspirolodzy starają się dziś odkodować prawdziwych członków królewskiego dworu Anglii, których Shakespear przedstawiał w postaciach swoich sztuk. Także problemy bohaterów i prezentowana akcja oraz wartości, nawiązywały do ówczesnych realiów i bieżących wydarzeń. Wyróżnikiem tamtego rodzaju teatru było bowiem wrażenie realizmu bohaterów. Niemal nie używano dekoracji, więc to aktorzy cechować musieli się wysokim stopniem profesjonalizmu, budując swoje wyraziste postaci. Możemy nawet mówić o swego rodzaju gwiazdorstwie i aktorskich celebrytach, którzy swoimi kreacjami zdobywali serca publiki i popularność w mieście.

Bez, niemal profesjonalnego, przygotowania nie jesteśmy w stanie zrozumieć nie tylko treści, czy subtelnych nawiązań do realnych postaci (szczególnie ze świata polityki, dworu). Niezrozumiała jest też warstwa tekstowa. Nie chodzi tu wcale o tłumaczenia na j.polski, które siłą rzeczy muszą zatracać wiele z oryginału. Mówimy tu o ewolucji samego języka angielskiego. Nie tylko w przestrzeni semantycznej, ale i w warstwie samej wymowy. Żeby to zrozumieć, musimy jeszcze trochę opowiedzieć o tamtych czasach.

Nie do wiary, jak bardzo mało wiemy o angielskim teatrze z tamtego okresu. I to mimo potężnej dziś popularności ówczesnych sztuk teatralnych. Nie zachował się w Anglii żaden budynek teatralny z tamtych czasów – wszystkie współczesne teatry szekspirowskie (mówimy o specyficznej architekturze – plan prostokąta i mnogość balkonów) są rekonstrukcjami lub nawiązaniami do tradycji. Zabawne jest więc, że próbując zachować wierność oryginalnej architekturze, nie zachowuje się całej reszty. Postaci kobiecie grane są przecież przez kobiety, a nie młodych mężczyzn/chłopców jak w czasach elżbietański. Używa się światła sztucznego, a nie dziennego. W końcu, aktorzy używają współczesnej wymowy języka angielskiego. I ten ostatni element najbardziej zubaża nie tyle samą rekonstrukcję, co odbiór i wartość dzieł Shakespeara. Zupełnie inne tempo, melodię i dźwięczność ma monolog “Być albo nie być” odegrany w wymowie oryginalnej autorowi.   

By dopełnić obraz tego, jak trudno dziś zrozumieć czasy Shakespeara, trzeba przywołać informację, która dwa lata temu obiegła cały świat: słynny angielski pisarz dokonał plagiatu! Dzięki oprogramowaniu antyplagiatowemu odkryto, że znaczne partie dialogów z wielu jego sztuk, pochodzą z pracy innego autora. Tyle tylko, że w ówcześnie nikt nie przywiązywał wagi do “autorstwa” i tego rodzaju praw majątkowo-intelektualnych, a czerpanie z dzieł innych uznawano wręcz za swego rodzaju maestrię (np. Hamlet czy Król Lear). Trudno to zrozumieć dziś, w kontekście dzieł kultury, z drugiej strony żyjemy w czasach Wikipedii i wolnego oprogramowania. “Autorstwo” zbiorowe i wykorzystywanie pracy poprzedników jest tam uznawane za cechę pozytywną. Niczym nie różni się to od pisania sztuk teatralnych w Anglii sprzed czterech wieków.

Kończąc w “pandemicznym” duchu – epidemie odcisnęły piętno na całym życiu pisarza. Zaraz po jego narodzinach, w rodzinnej miejscowości zaczęła zabijać dżuma. W późniejszym czasie teatry były wielokrotnie zamykane, właśnie z powodu kolejnych epidemii, wyznaczając swoiste pauzy w życiorysie twórców. Choć z drugiej strony, wielu szekspirologów uważa, że w czasie epidemii dżumy z początku XVII wieku powstało jedno z jego najsłynniejszych dzieł – Król Lear. W końcu – w sztukach Shakespeara bohaterowie giną nader często, czasem w sposób okrutny. Nikt jednak, w żadnej ze sztuk, nie umiera z powodu “plagi”. Ten kod kulturowy chyba jesteśmy dziś w stanie zrozumieć całkiem nieźle.  

* ”Zaraza na obydwa wasze domy!” – cytat pochodzi z Romea i Julii. Umierający Merkucjo przeklina w ten sposób obie zwaśnione rodziny, Montecchich i Kapuletich. 

** Cytat pochodzi z pierwszej wersji dramatu Hamlet, i różni się w podanym fragmencie w 50% od późniejszych wersji – To be, or not to be, that is the Question.

*** Film z Gwyneth Paltrow, Judi Dench oraz Colinem Firthem zdobył 7 Oskarów, bijąc takie tytuły jak Szeregowiec Ryan, Życie jest piękne oraz Cienka Czerwona Linia.


Materiały dodatkowe:
  • Oryginalna i współczesna wymowa angielska w dziełach Shakespeara
  • Monolog “Być albo nie być” w oryginalnej wymowie
  • “Plagiaty” Shakespeara

https://www.theguardian.com/books/2018/feb/09/shakespeare-plagiarism-software-george-north

  • Dzieła w j.angielskim:

https://shakespeare.mit.edu

  • Dzieła w j.polskim:

www.wolnelektury.pl/katalog/autor/william-shakespeare

:
Powrót

Najnowsze wpisy

Tagi

Archiwa